Indianie Guarani – odkrywcy yerba mate. Historia ka'a, fakty i mity

Indianie Guarani byli odkrywcami yerba mate i to od ich kultury zaczyna się najlepiej udokumentowana historia picia ka'a. Jeszcze przed przybyciem Europejczyków znali ostrokrzew paragwajski, zbierali jego liście, poddawali je obróbce, żuli je i przygotowywali z nich napój. Współczesne badania pokazują przy tym, że bardzo dawną tradycję używania yerba mate mieli również Kaingang, rdzenny lud południowej Brazylii.

Historia nie zaczyna się więc od jezuitów ani od pierwszych plantacji. Kiedy Europejczycy pojawili się w dorzeczu Parany i Paragwaju, zastali już rozwinięte sposoby korzystania z Ilex paraguariensis. Później sami przejęli zwyczaj picia mate, próbowali go zakazywać, następnie rozwinęli handel, a w redukcjach jezuicko-guarańskich powstał system uprawy pozwalający produkować yerbę na większą skalę.

Ta historia prowadzi od leśnego ka'a i dawnych sposobów obróbki liści przez zakazy grożące nawet więzieniem, handel do Andów i jezuickie plantacje aż po współczesne tereré. Ma też zaskakujący polski rozdział związany z Janem Szychowskim, twórcą przedsiębiorstwa, z którego wyrosła znana do dziś Amanda.

Kim są Indianie Guarani?

Guarani nie byli jednym niewielkim plemieniem. To grupa rdzennych ludów Ameryki Południowej połączonych blisko spokrewnionymi językami, historią i wieloma elementami kultury.

Ich ekspansja prowadziła z obszaru Amazonii w kierunku dorzecza Parany i La Platy. Badania archeologiczne wskazują, że Guarani dotarli do południowej Brazylii około 1800 lat temu, a z czasem zajęli rozległe tereny dzisiejszego Paragwaju, Brazylii, Argentyny i Boliwii.

Żyli z rolnictwa, rybołówstwa, polowań i zbieractwa. Uprawiali między innymi maniok, kukurydzę, fasolę, dynie i inne rośliny, a rzeki i las stanowiły podstawę ich codziennego życia. Właśnie w tym środowisku występował ostrokrzew paragwajski.

Guarani są przy tym społecznościami żyjącymi do dziś. Według paragwajskiego spisu ludności rdzennej z 2022 roku rodzina językowa Guarani liczy w tym kraju 76 506 osób i jest największą spośród pięciu rodzin językowych paragwajskiej ludności rdzennej.

Trzeba też odróżnić rdzenne ludy Guarani od wszystkich mieszkańców Paragwaju posługujących się językiem guarani. Język ten ma znacznie szerszy zasięg społeczny i obok hiszpańskiego jest językiem urzędowym Republiki Paragwaju.

Guarani nie są więc wyłącznie postaciami z historii yerba mate. Są częścią współczesnej Ameryki Południowej.

Geograficzne serce yerba mate

Ostrokrzew paragwajski, Ilex paraguariensis, jest rodzimym drzewem południowej części Ameryki Południowej. Jego naturalny zasięg obejmuje przede wszystkim południową i środkowo-południową Brazylię, wschodni Paragwaj oraz północno-wschodnią Argentynę.

Roślina jest związana między innymi z lasami należącymi do kompleksu Mata Atlântica, szczególnie z lasami z araukarią i lasem paraneńskim. W naturze może rosnąć w podszycie i niższych piętrach lasu, otoczona znacznie wyższymi drzewami.

Zanim powstały regularne plantacje, yerbę pozyskiwano właśnie z takich naturalnych stanowisk. W późniejszych źródłach hiszpańskojęzycznych określano je jako yerbales.

Przez ten obszar płyną Paraná, Urugwaj i liczne dopływy. W epoce kolonialnej rzeki stały się ważnymi drogami transportowymi, którymi yerba opuszczała Misiones i Paragwaj, trafiając coraz dalej na południe i zachód.

Więcej o samej roślinie, jej występowaniu i historii przeczytasz w naszym materiale o ostrokrzewie paragwajskim.

Guarani i odkrycie yerba mate

Współczesne opracowania historyczne łączą odkrycie i najstarszą kulturę używania yerba mate z rdzennymi ludami regionu, przede wszystkim Guarani i Kaingang.

Oxford Research Encyclopedia of Latin American History stwierdza wprost, że Guarani i Kaingang odkryli yerba mate, a w momencie przybycia Europejczyków roślina była już częścią ich kultury.

Rola Guarani jest wyjątkowo dobrze udokumentowana. Źródła z pierwszej połowy XVII wieku pokazują nie tylko picie yerby, ale całe słownictwo związane z jej przygotowaniem. Badania Evelyn R. Nimmo i João Francisco Miró Medeiros Nogueiry oraz nowsze opracowania Julii Sarreal potwierdzają, że Guarani posiadali już skuteczne metody zbierania i przetwarzania liści yerba mate.

Europejczycy nie pokazali więc Guarani, do czego służy ta roślina. Było odwrotnie – to przybysze zetknęli się z istniejącą już rdzenną tradycją.

Kaingang – drugi ważny lud w najstarszej historii yerby

W popularnych opowieściach o yerba mate Kaingang pojawiają się znacznie rzadziej niż Guarani. Badania historyczne pokazują jednak, że ich związek z rośliną również jest bardzo stary.

Kaingang należą do rodziny ludów Jê i byli związani z terenami dzisiejszej południowej Brazylii. Część ludności Jê dotarła w rejon współczesnego pogranicza Argentyny, Brazylii i Paragwaju wcześniej niż Guarani.

Słowniki Antonia Ruiza de Montoyi z XVII wieku zawierają dwa określenia tłumaczone jako „yerba, którą się pije”: guarańskie caá oraz cô gô î, uznawane za słowo związane z Kaingang. Portugalską formą tego drugiego terminu było późniejsze congonha, długo używane w południowej Brazylii.

Źródła misyjne opisują też używanie yerby podczas ceremonii Kaingang. Potwierdza to, że ich relacja z rośliną nie była przypadkowym zapożyczeniem z późnego okresu kolonialnego.

Guarani pozostają głównymi bohaterami naszej historii, ale początki kultury yerba mate były częścią szerszego świata rdzennych mieszkańców regionu.

Ka'a – jak Guarani nazywali yerba mate?

Z yerba mate związane jest guarańskie słowo ka'a, w dawnych zapisach hiszpańskich często przedstawiane jako caá.

Nie oznacza ono po prostu „naparu”. Słowniki Ruiza de Montoyi pokazują znacznie szersze pole znaczeniowe. Ka'a mogło odnosić się do yerby, dzikich roślin, roślinności, lasu i przestrzeni leśnej.

To ważny szczegół, bo pierwotna yerba mate nie była produktem przywożonym do osady z fabryki czy plantacji. Była częścią otaczającego świata roślinnego.

W słownikach z XVII wieku yerba pojawia się tak często, że badacze mogą na tej podstawie odtworzyć wiele elementów jej codziennego używania przez Guarani.

Guarani żuli liście yerba mate i przygotowywali je z wodą

Żucie liści yerba mate przez Guarani jest opisane w źródłach historycznych. Opracowania dotyczące dawnych zwyczajów Guarani wspominają, że podczas długich marszów żuli liście ka'a. Innym podstawowym sposobem korzystania z rośliny było przygotowywanie jej z wodą.

W źródłach dotyczących początków kolonizacji pojawiają się niewielkie torby lub sakiewki określane jako guayacas, w których noszono przygotowaną yerbę. Liście były podgrzewane, rozdrabniane i można było korzystać z nich w czasie podróży.

Źródła wymieniają zresztą więcej sposobów używania rośliny przez rdzennych mieszkańców regionu – od żucia liści i picia z wodą po zastosowania ceremonialne.

Najważniejszy dla późniejszej historii okazał się napój. Właśnie picie yerby z wodą stało się zwyczajem przejętym przez kolonistów i rozwiniętym w kulturę mate znaną dzisiaj.

Yerba mate w codziennym i ceremonialnym życiu Guarani

Źródła jezuickie pokazują, że yerba nie była używana wyłącznie podczas polowań czy podróży. Była częścią codzienności.

W słownikach Ruiza de Montoyi zapisano między innymi guarańskie zwroty odpowiadające stwierdzeniom „chcę yerby” czy „nie piję yerby”. Pojawia się nawet fraza odnosząca się do spędzenia całego poranka na jej piciu. Dla językoznawców i historyków to cenny ślad pokazujący, jak zwyczajny był ten napój w życiu Guarani.

Yerba pojawia się też przy spotkaniach z gośćmi. Jeden z opisów z XVII wieku mówi o wodzu, który wysłał ludzi z przygotowaną yerbą na powitanie przybywającego misjonarza.

Jeszcze ciekawszy jest opis ceremonii związanej z zawarciem małżeństwa. Yerbę mieszano z wodą w tykwie, a para piła z tego samego naczynia. Pokazuje to, że ka'a mogła pełnić funkcję społeczną i ceremonialną, nie ograniczając się do codziennego napoju.

To właśnie takie konkretne źródła mówią więcej o miejscu yerby w kulturze Guarani niż późniejsze romantyczne legendy.

Guarani znali obróbkę yerby przed jezuitami

Jednym z najmocniejszych dowodów na rozwiniętą wiedzę Guarani są XVII-wieczne zapisy dotyczące obróbki liści.

Ruiz de Montoya zanotował kilka czasowników opisujących kolejne czynności przy przygotowaniu yerby. Guarani przesuwali świeże liście nad płomieniem, nie dopuszczając do ich spalenia, następnie suszyli je dłużej w niższej temperaturze i rozdrabniali.

Pierwszy etap odpowiada podstawowej zasadzie procesu znanego później jako sapecado. Po krótkim działaniu wysokiej temperatury następowało dłuższe suszenie i rozdrabnianie.

Nie oznacza to, że dzisiejsza przemysłowa produkcja jest identyczna z metodami sprzed czterystu lat. Schemat technologiczny ma jednak wyraźne rdzenne korzenie.

Montoya zapisał nawet słowo oznaczające specjalne narzędzie do rozdrabniania yerby. Trudno więc mówić o przypadkowym używaniu dziko rosnących liści – Guarani dysponowali własnym systemem ich przygotowania.

Barbacuá i dawne suszarnie

W kolejnych stuleciach rozwijały się różne konstrukcje do suszenia yerba mate. Jedną z najbardziej charakterystycznych stała się barbacuá – konstrukcja pozwalająca suszyć yerbę gorącym powietrzem i dymem znad paleniska.

W południowej Brazylii znane były również konstrukcje określane jako carijo, w których materiał roślinny znajdował się nad źródłem ciepła. Historycy technologii traktują część tych rozwiązań jako technologie rdzenne lub hybrydowe, rozwijane później przez miejscową ludność, jezuitów i kolejnych producentów.

Dziś przemysłowe suszenie wygląda inaczej, ale nazwy takie jak sapecado czy barbacuá nadal są ważną częścią języka świata yerba mate.

Pierwsze spotkania Hiszpanów z yerba mate

Hiszpanie poznali yerbę dzięki rdzennej ludności regionu. Pod koniec XVI wieku zwyczaj był już na tyle widoczny, że zwrócił uwagę władz kolonialnych.

Szczególną postacią jest Hernando Arias de Saavedra, znany jako Hernandarias. W 1596 roku podjął zdecydowane działania przeciwko yerbie.

Zakazał wysyłania rdzennych robotników do yerbales w celu produkcji yerby. Nielegalnie pozyskany surowiec miał być publicznie palony. Za handel groziła kara finansowa, a za samo picie yerby przewidziano grzywnę i w przypadku pierwszego wykroczenia nawet kilkanaście dni więzienia.

Zakazy okazały się nieskuteczne. Hernandarias ponawiał je w kolejnych latach, a yerba nadal była produkowana, sprzedawana i pita.

To jeden z najlepszych dowodów na szybkość, z jaką rdzenna tradycja przeszła do świata kolonialnego. Pod koniec XVI i na początku XVII wieku mate przestała być wyłącznie zwyczajem Guarani.

Jezuici najpierw zwalczali yerbę

Początkowa niechęć nie ograniczała się do świeckich władz. Część jezuitów również patrzyła na yerbę bardzo krytycznie.

Antonio Ruiz de Montoya opisywał jej związki z rdzennymi praktykami religijnymi, które misjonarze interpretowali jako sprzeczne z chrześcijaństwem. Sam Montoya przyznawał, że yerby nie próbował, a jednocześnie pisał o niej bardzo dużo.

W 1610 roku Diego de Torres Bollo, przełożony jezuickiej prowincji Paragwaju, próbował zainteresować sprawą nawet inkwizycję w Peru. Yerbę oskarżano o podtrzymywanie dawnych wierzeń i przeszkadzanie w praktykach religijnych.

Zakazy przegrywały jednak z rzeczywistością. Yerbę pili rdzenni mieszkańcy, Hiszpanie i mieszkańcy kolonii o mieszanym pochodzeniu. W 1618 roku Korona dopuściła pracę przy yerbie pod określonymi warunkami, a kilka lat później było już jasne, że zwyczaju nie da się zatrzymać.

Paradoks historii polega na tym, że zakon, którego przedstawiciele próbowali walczyć z mate, później odegrał kluczową rolę w rozwoju jej uprawy i handlu.

Jezuici i Guarani rozwijają uprawę yerba mate

Przez długi czas yerbę pozyskiwano przede wszystkim z naturalnych yerbales. Wyprawy do lasu były jednak długie, trudne i wymagały transportowania dużych ilości suszu na znaczne odległości.

W redukcjach jezuicko-guarańskich zaczęto więc rozwijać zorganizowane uprawy ostrokrzewu bliżej osad.

Nie był to wyłącznie europejski wynalazek. Badania nad historią technologii yerba mate pokazują aktywny udział Guarani. Ich znajomość rośliny, lasu, zbioru i obróbki połączono z organizacją pracy, eksperymentami i administracją misji.

Nimmo i Nogueira określają ten proces jako tworzenie wiedzy hybrydowej – nowego systemu powstałego ze spotkania różnych tradycji wiedzy.

Caá miní – yerba wysokiej jakości z misji

Rozwój produkcji przyniósł też różnice jakościowe między rodzajami yerby trafiającymi na rynek kolonialny.

W źródłach pojawia się caá miní – staranniej przygotowana yerba kojarzona szczególnie z produkcją misji jezuickich. Susz był dokładniej oczyszczany i rozdrabniany, a przy jego przygotowaniu przykładano większą wagę do czystości produktu.

Konkurowała z tańszą yerbą pozyskiwaną przez świeckich przedsiębiorców i encomenderos. Różnica nie sprowadzała się więc wyłącznie do nazwy – już w epoce kolonialnej istniało pojęcie różnych jakości handlowych yerba mate.

To ciekawy przodek dzisiejszych dyskusji o ilości liści i patyczków, stopniu rozdrobnienia, sposobie suszenia i charakterze gotowego suszu.

Yerba mate staje się wielkim towarem handlowym

Rozwój produkcji w misjach zwiększył ilość yerby dostępnej na handel. Susz transportowano rzekami Paraná i Urugwaj w kierunku Santa Fe i Buenos Aires, a stamtąd trafiał dalej szlakami lądowymi.

Yerba docierała do Cuyo, Chile i Alto Perú. Z czasem jej zasięg był jeszcze większy.

Badania Julii Sarreal pokazują, że w XVII wieku picie yerby rozprzestrzeniło się od Paragwaju i Buenos Aires aż po Santiago, Potosí, Limę i Quito. Napój znany pierwotnie z regionu występowania ostrokrzewu stał się częścią życia dużej części hiszpańskiej Ameryki Południowej.

To właśnie ten handel jest ważny dla zrozumienia kolejnego elementu historii – pochodzenia słowa „mate”.

Skąd pochodzi słowo „mate” i co mają z nim wspólnego ludy Quechua?

Choć rdzenna historia yerba mate jest mocno związana z Guarani, samo słowo mate prowadzi nas w stronę Andów.

Asociación de Academias de la Lengua Española podaje etymologię: keczuańskie mati oznaczało małą tykwę, czyli naczynie wykonywane z owocu tykwy.

Językiem keczua posługują się ludy Quechua związane przede wszystkim z regionem Andów. Ostrokrzew paragwajski nie rośnie tam naturalnie.

Yerba docierała jednak na zachód dzięki rozbudowanemu handlowi. Źródła potwierdzają transport i sprzedaż suszu do Alto Perú i Chile, a później obecność mate między innymi w Potosí i Limie.

W nazwie „yerba mate” spotkały się więc różne języki i regiony: hiszpańskie yerba, guarańskie ka'a odnoszące się do samej rośliny i keczuańskie mati, od którego wywodzi się słowo „mate”.

Czy dawna bombilla wyglądała tak jak dzisiejsza?

Guarani pili yerbę z różnych naczyń – źródła wymieniają tykwy i ceramikę. Znane są też opisy używania prostych rurek do picia.

Nie należy jednak przenosić współczesnej metalowej bombilli bezpośrednio do czasów przedkolonialnych. W słownikach Ruiza de Montoyi z 1639 i 1640 roku nie ma jeszcze wyraźnego odpowiednika dzisiejszej bombilli z filtrem.

Metalowe bombille, w tym kosztowne egzemplarze wykonywane ze srebra, należą już do rozwijającej się kolonialnej kultury mate.

Dzisiejszą metodę przygotowania napoju opisujemy osobno w poradniku jak parzyć yerba mate krok po kroku.

1767 – wypędzenie jezuitów i załamanie systemu upraw

W 1767 roku Korona Hiszpańska nakazała usunięcie jezuitów ze swoich posiadłości. Dla systemu redukcji był to przełom.

Część plantacji została porzucona, infrastruktura podupadła, a administracja misji została przejęta przez inne władze. Produkcja nie zniknęła całkowicie, ale zorganizowany system uprawy mocno się osłabił.

Ponownie bardzo dużą rolę zaczęły odgrywać dzikie yerbales i zbiór leśny. Przez następne dziesięciolecia w Argentynie i Paragwaju podejmowano próby odzyskania skutecznych metod rozmnażania ostrokrzewu.

Do ważnego przełomu doszło dopiero pod koniec XIX wieku.

Carlos Thays i odrodzenie upraw yerba mate w Argentynie

Carlos Thays jest znany przede wszystkim jako wybitny architekt krajobrazu i twórca wielu parków Buenos Aires. Odegrał jednak również ważną rolę w historii argentyńskiej yerba mate.

Pod koniec XIX wieku Argentyna nadal potrzebowała dużych ilości yerby z Brazylii i Paragwaju, a krajowe pozyskiwanie surowca w znacznej mierze opierało się na dzikich stanowiskach.

W 1895 roku Thays otrzymał nasiona i sadzonki yerba mate z Paragwaju. Sadzonki się nie przyjęły, ale po serii prób udało mu się skutecznie kiełkować nasiona, stosując dłuższe zanurzenie w gorącej wodzie.

W 1896 roku posadził yerbę w Ogrodzie Botanicznym w Buenos Aires. Jego metoda została później opublikowana i rozpowszechniona, pomagając ponownie rozwinąć komercyjne uprawy w północno-wschodniej Argentynie.

Nie był to powrót do jezuickich plantacji w niezmienionej formie, lecz początek nowoczesnego etapu argentyńskiego przemysłu yerba mate.

Polski rozdział historii yerba mate – Jan Szychowski i Amanda

Dla polskiego czytelnika historia yerba mate ma jeszcze jeden wyjątkowo ciekawy rozdział. Na początku XX wieku do argentyńskiego Misiones przybyli polscy emigranci, którzy z czasem włączyli się w rozwijający się przemysł yerbatero.

Najbardziej znanym z nich był Jan Szychowski, w Argentynie znany jako Juan Szychowski. W 1900 roku jako dziecko przybył z rodziną do Argentyny i ostatecznie związał swoje życie z okolicami Apóstoles w prowincji Misiones.

Zaczynał jako pomocnik kowala, później sam projektował maszyny i urządzenia. Jego działalność techniczna objęła również sprzęt potrzebny przy produkcji yerba mate. Z rodzinnego przedsiębiorstwa La Cachuera wyrosła marka Amanda, jedna z najbardziej rozpoznawalnych argentyńskich marek yerby.

Pamięć o Szychowskim jest żywa w Misiones do dziś. Na terenie La Cachuera działa muzeum jego imienia, a polska ambasada w Argentynie przedstawia rodzinę Szychowskich jako jeden z ważnych polskich śladów w historii kraju.

Szychowskiego poznał również polski podróżnik, geograf i alpinista Wiktor Ostrowski. W książce Życie wielkiej rzeki. Wyprawa wodami Iguazú i Paraná opisywał Misiones, życie polskich osadników i samego Szychowskiego. Zanotował nawet codzienny zwyczaj przygotowywania mate w domu rodziny Szychowskich.

Więcej o tej historii znajdziesz w naszym materiale Polskie korzenie Amandy.

Zimna yerba i historia tereré

Picie yerby z zimną wodą ma bardzo długą tradycję.

Paragwajskie źródła przytaczają Pedra Montenegro, jezuickiego przyrodnika działającego na przełomie XVII i XVIII wieku. Opisywał on używanie yerby z zimną wodą podczas upałów oraz z wodą ciepłą lub letnią przy chłodniejszej pogodzie.

W Paragwaju zimny sposób przygotowania rozwinął się w tereré, często łączone z tradycją pohã ñana – lokalnych roślin dodawanych do wody.

Nie jest to więc współczesna wersja mate wymyślona dla turystów. Zimne przygotowanie yerby ma swoje miejsce w historycznej kulturze regionu.

2011 – tereré staje się narodowym napojem Paragwaju

W 2011 roku paragwajska ustawa nr 4261 uznała tereré za Dziedzictwo Kulturowe i Narodowy Napój Paragwaju.

Ta sama ustawa ustanowiła ostatnią sobotę lutego każdego roku Narodowym Dniem Tereré.

To formalne uznanie potwierdza wyjątkowe miejsce zimnej yerby w paragwajskiej tożsamości – od codziennego napoju po symbol wspólnoty i kultury kraju.

UNESCO 2020 – tereré jako żywe dziedzictwo Guarani

Kolejny ważny moment nastąpił w 2020 roku.

UNESCO wpisało praktyki i tradycyjną wiedzę związaną z tereré w kulturze pohã ñana na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości.

Oficjalna nazwa wpisu określa tereré jako guarański napój przodków w Paragwaju. UNESCO podkreśla przekazywanie wiedzy o jego przygotowaniu w rodzinach i społecznościach oraz znaczenie wspólnego picia dla relacji międzyludzkich.

To jeden z najmocniejszych współczesnych dowodów na to, że historia Guarani i yerba mate nie jest zamkniętym rozdziałem. Część tej tradycji nadal żyje.

Co z legendami Guarani o yerba mate?

Yerba mate występuje również w mitologii i tradycjach Guarani. Popularne opowieści przedstawiają ka'a jako dar istoty boskiej lub nagrodę za gościnność i odwagę.

Jedną z najbardziej rozpowszechnionych historii jest legenda o bogini księżyca i uratowaniu jej przed jaguarem. Inną grupę opowieści łączy się z postacią Pa'i Shume lub świętego Tomasza.

Tutaj trzeba oddzielić mitologię od historii. Badania Héctora Alejandro Kellera nad opowieściami Mbya Guarani pokazują, że część narracji znanych dzisiaj łączy wcześniejsze elementy rdzennej kultury z późniejszymi wpływami chrześcijańskimi.

Bardzo dobrym przykładem jest święty Tomasz. W XVII wieku kościelne opowieści zaczęły przedstawiać go jako tego, który miał przekazać Guarani yerbę. Była to chrześcijańska reinterpretacja wcześniejszych historii o pochodzeniu ka'a – nie dowód na to, że Europejczycy nauczyli Guarani używania rośliny.

Legendy są ważnym elementem kultury, ale fakty historyczne są wystarczająco ciekawe bez przedstawiania legend jako kroniki wydarzeń.

Od ka'a do kultury mate w całej Ameryce Południowej

W ciągu kilku stuleci yerba mate wyszła daleko poza świat Guarani i obszar naturalnego występowania ostrokrzewu.

W Paragwaju niezwykle silną pozycję zachowało tereré. W Argentynie i Urugwaju gorąca mate stała się częścią codzienności miast i prowincji, a później jednym z symboli kultury gauchos. W południowej Brazylii rozwinęła się kultura chimarrão.

Zmieniły się odmiany suszu, naczynia, bombille, sposoby suszenia i warunki produkcji. Nie zmieniła się natomiast podstawowa idea: przygotowane liście Ilex paraguariensis spotykają się z wodą i są częścią wspólnego rytuału.

Dziś yerba mate pije się również tysiące kilometrów od Parany i Paragwaju. Historia polskich osadników w Misiones pokazuje zresztą, że związki Polski z yerbą są starsze niż współczesna moda na ten napój.

Co Guarani wnieśli do kultury yerba mate?

Dlatego określenie „Indianie Guarani – odkrywcy yerba mate” ma solidne podstawy historyczne. Trzeba jedynie pamiętać o Kaingang i innych rdzennych mieszkańcach regionu, którzy również uczestniczyli w najstarszej historii tej rośliny.

Najczęstsze pytania o Guarani i historię yerba mate

Czy Indianie Guarani odkryli yerba mate?

Tak. Współczesne opracowania historyczne zaliczają Guarani do rdzennych odkrywców i użytkowników yerba mate przed przybyciem Europejczyków. Bardzo dawną tradycję związaną z rośliną mieli również Kaingang.

Czy Guarani żuli liście yerba mate?

Tak. Źródła historyczne i opracowania dotyczące Guarani opisują żucie liści, między innymi podczas długich wędrówek. Yerbę przygotowywano też z wodą jako napój.

Czy Guarani potrafili przetwarzać yerbę?

Tak. XVII-wieczne słowniki Antonia Ruiza de Montoyi opisują podgrzewanie liści nad ogniem, dalsze suszenie i rozdrabnianie. Podstawowe zasady tej obróbki przypominają najważniejsze etapy stosowane przy yerbie również później.

Co oznacza ka'a?

Ka'a to guarańskie słowo związane z yerba mate, ale ma szerszy sens i może odnosić się też do roślin, roślinności oraz lasu.

Skąd pochodzi słowo „mate”?

Słowo mate wywodzi się z keczuańskiego mati, oznaczającego niewielką tykwę lub naczynie. Językiem keczua posługują się ludy Quechua związane z regionem Andów.

Czy yerba mate docierała do Andów?

Tak. Ostrokrzew paragwajski nie rośnie naturalnie w Andach, ale yerba była transportowana i sprzedawana do Alto Perú i Chile. W XVII wieku kultura jej picia była znana między innymi w Potosí i Limie.

Czy naprawdę próbowano zakazać yerba mate?

Tak. W 1596 roku Hernandarias próbował zakazać produkcji, handlu i spożywania yerby. Przewidziano kary finansowe, niszczenie nielegalnego suszu, a nawet więzienie. Zakazy nie powstrzymały jednak rosnącej popularności mate.

Czy jezuici nauczyli Guarani pić yerba mate?

Nie. Guarani znali i używali yerby wcześniej. Jezuici początkowo próbowali nawet ograniczać jej spożycie, a dopiero później uczestniczyli w rozwoju zorganizowanych upraw i handlu.

Kim był Carlos Thays?

Carlos Thays był francusko-argentyńskim architektem krajobrazu i botanikiem związanym z Buenos Aires. W 1895 roku skutecznie kiełkował nasiona yerba mate, a rok później posadził yerbal w Ogrodzie Botanicznym. Jego metoda pomogła rozwinąć nowoczesne uprawy w Argentynie.

Jaki związek z yerba mate miał Jan Szychowski?

Jan, czyli Juan Szychowski, był polskim emigrantem w argentyńskim Misiones, konstruktorem i przedsiębiorcą. Z jego działalności rozwinęła się firma La Cachuera i marka Amanda. Jego historia jest jednym z najciekawszych polskich wątków w dziejach yerba mate.

Czy tereré pochodzi z kultury Guarani?

Tak. Zimne przygotowanie yerby ma długą historię w regionie, a UNESCO określa paragwajskie tereré jako guarański napój przodków. W 2011 roku Paragwaj uznał tereré za narodowy napój i dziedzictwo kulturowe kraju.

Czy Guarani żyją do dziś?

Tak. Współczesne społeczności Guarani żyją między innymi w Paragwaju, Brazylii, Argentynie i Boliwii. Guarani pozostaje też jednym z dwóch języków urzędowych Paragwaju.

Źródła

Artykuł został przygotowany na podstawie publikacji naukowych, materiałów instytucji publicznych, źródeł historycznych i opracowań dotyczących kultury Guarani oraz historii yerba mate.

1. Julia Sarreal – History of Yerba Mate, Oxford Research Encyclopedia of Latin American History.
2. Julia Sarreal – Yerba Mate: From Indigenous Staple to Colonial Commodity.
3. Evelyn R. Nimmo, João Francisco Miró Medeiros Nogueira – Creating hybrid scientific knowledge and practice: the Jesuit and Guaraní cultivation of yerba mate.
4. Antonio Ruiz de Montoya – Tesoro de la lengua guaraní oraz Arte y vocabulario de la lengua guaraní, XVII wiek.
5. E. Gutiérrez, L. Tedesco, G. Ramírez Muñoz de Toro, J. I. Uriarte – El consumo y la producción de yerba mate.
6. Arturo Mutinelli – El sapecado en la industrialización de la yerba mate, Universidad de Buenos Aires.
7. Argentina.gob.ar – El mate.
8. Cámara de Diputados de la Nación Argentina – materiały dotyczące historii yerba mate i Hernandariasa.
9. Secretaría Nacional de Cultura del Paraguay – La yerba mate en la cultura guaraní y el origen del tereré.
10. UNESCO – Practices and traditional knowledge of Terere in the culture of Pohã Ñana, Guaraní ancestral drink in Paraguay.
11. Ley N.º 4261/2011 – Que declara al Tereré como Patrimonio Cultural y Bebida Nacional del Paraguay.
12. Asociación de Academias de la Lengua Española – Diccionario de americanismos, hasło „mate”.
13. Ministerio de Cultura del Perú – Pueblos Quechuas.
14. Universidad Nacional de La Plata – Ilex paraguariensis en el mundo guaraní y el mundo jesuítico.
15. Universidad Nacional de La Plata – badania archeologiczne i historyczne dotyczące produkcji yerba mate w Misiones.
16. Buenos Aires Ciudad, Jardín Botánico Carlos Thays – El yerbal oraz materiały biograficzne Carlosa Thaysa.
17. Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico do Estado do Rio Grande do Sul – Sistema Cultural e Socioambiental da Erva-mate Tradicional.
18. Embrapa – opracowania dotyczące naturalnego występowania Ilex paraguariensis i tradycyjnych systemów produkcji erva-mate.
19. Instituto Nacional de Estadística del Paraguay – IV Censo Nacional Indígena 2022.
20. Constitución de la República del Paraguay – art. 140.
21. Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Buenos Aires – materiały dotyczące Jana Szychowskiego i rodziny Szychowskich.
22. Culture.pl – Don Juan z Podola, czyli polski król yerba mate.
23. Wiktor Ostrowski – Życie wielkiej rzeki. Wyprawa wodami Iguazú i Paraná.
24. Ministerio de Turismo de Misiones – Museo Histórico Juan Szychowski.