Tykwa do yerby - naczynia matero z tykwy do yerba mate

W tym przewodniku wyjaśniamy, czym jest tykwa, jak wygląda i jakie ma zastosowania. Opisujemy także, czy można ją jeść, jaki ma smak, czym jest tykwa do sushi, jak uprawiać tykwę w Polsce oraz jak wybrać, przygotować i pielęgnować naturalne matero.

Co to jest tykwa?

Tykwa to nazwa rodzaju Lagenaria, obejmującego jednoroczne, pnące rośliny tropikalne należące do rodziny dyniowatych. Rodzaj ten obejmuje sześć uznawanych gatunków, występujących naturalnie w środkowej i południowej Afryce, a jako rośliny uprawiane i introdukowane spotykanych obecnie niemal na całym świecie.^[1]

Najbardziej znanym gatunkiem jest tykwa pospolita, nazywana także kalebasą lub lagenarią (Lagenaria siceraria). Jej młode owoce mogą być używane w kuchni, natomiast dojrzałe i wysuszone tworzą twardą skorupę, z której wykonuje się naczynia, pojemniki, dekoracje i instrumenty muzyczne. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych zastosowań są naturalne naczynia do yerba mate.

Tykwa pospolita – pochodzenie i historia uprawy

Tykwa pospolita jest jednorocznym pnączem pochodzącym z Afryki. Dzięki bardzo długiej historii uprawy rozprzestrzeniła się w Azji, obu Amerykach, Europie oraz innych częściach świata. Owoce mogły docierać na nowe obszary wraz z przemieszczającymi się ludźmi, a według jednej z hipotez również unoszone przez prądy morskie. Zamknięte w owocu nasiona mogą przez wiele miesięcy zachowywać zdolność kiełkowania mimo kontaktu z wodą morską.^[2]

Tykwa należy do najstarszych roślin użytkowych. Była uprawiana tysiące lat temu nie tylko jako pożywienie, ale również jako surowiec do wykonywania pojemników. W Europie opisał ją już w IX wieku Walahfrid Strabo w poemacie ogrodniczym Hortulus.^[1]

Jakie są gatunki i odmiany tykwy?

Rodzaj Lagenaria obejmuje sześć uznawanych gatunków:

• Lagenaria abyssinica;
• Lagenaria breviflora;
• Lagenaria guineensis;
• Lagenaria rufa;
• Lagenaria siceraria – tykwa pospolita;
• Lagenaria sphaerica.

Nie oznacza to, że na świecie istnieje tylko sześć roślin określanych potocznie jako tykwy. Angielskie słowo gourd ma szersze znaczenie i może odnosić się także do owoców innych roślin z rodziny dyniowatych, zwłaszcza z rodzajów Cucurbita i Lagenaria, a w niektórych kontekstach także do dzbaniwa kalebasowego.^[3]

W obrębie tykwy pospolitej występują liczne formy i odmiany uprawne. Owoce mogą być kuliste, gruszkowate, butelkowate, maczugowate, cylindryczne, silnie wydłużone albo przewężone w środkowej części. Różnią się także wielkością, grubością ścianek i przeznaczeniem. To właśnie naturalna zmienność owoców sprawia, że każde matero z tykwy ma nieco inny kształt.

Jak wygląda tykwa pospolita?

• Pędy – grube, kruche, podłużnie bruzdowane i miękko owłosione. Mogą osiągać około 5 m długości. Roślina wspina się po podporach za pomocą wąsów czepnych.
• Liście – duże, okrągławe lub nerkowate, czasem klapowane, o długości i szerokości dochodzącej do około 40 cm. Liście i pędy po roztarciu mogą wydzielać charakterystyczny aromat.
• Kwiaty – rozdzielnopłciowe, lejkowate, białe, kremowe lub jasnożółte. Otwierają się wieczorem i szybko więdną.
• Owoce – początkowo zielone i owłosione, a po dojrzeniu żółte lub brązowe. Mogą osiągać około 80 cm długości, a przedstawiciele całego rodzaju tworzą owoce mierzące od około 10 cm do 1 m. Po wysuszeniu pozostaje twarda skorupa i nasiona, a wnętrze owocu staje się puste.^[1][2]

Tykwa pospolita a dzbaniwo kalebasowe – czy to ta sama roślina?

Nazwy „tykwa”, „kalebasa” i „calabash” bywają używane niejednoznacznie. W kontekście pnącza z rodziny dyniowatych chodzi o tykwę pospolitą (Lagenaria siceraria). Istnieje jednak również dzbaniwo kalebasowe, nazywane krescencją lub drzewem kalebasowym (Crescentia cujete). Jest to zupełnie inna roślina: tropikalne drzewo z rodziny bignoniowatych, pochodzące z Ameryki Środkowej i Karaibów.^[5]

Dzbaniwo może osiągać około 10 m wysokości. Jego zielone, okrągłe lub eliptyczne owoce mają do około 30 cm średnicy i grubą, zdrewniałą owocnię. Po opróżnieniu i wysuszeniu skorupa jest wykorzystywana do produkcji mis, marakasów oraz naczyń do yerba mate. Miąższ i nasiona dzbaniwa kalebasowego nie są natomiast tym samym produktem spożywczym co młody miąższ tykwy pospolitej.^[5]

Jakie są zastosowania tykwy poza kuchnią?

Dojrzałe owoce tykwy zrywa się, gdy zaczynają twardnieć i stają się lekkie. Następnie przechowuje się je w suchym miejscu aż do całkowitego wysuszenia. Po usunięciu miąższu i nasion pozostaje lekka, twarda skorupa, którą można ciąć, rzeźbić, wypalać i malować.

Z wysuszonych owoców wykonuje się między innymi:

• miski, kubki, chochle i łyżki;
• pojemniki na wodę, żywność, nasiona i drobne przedmioty;
• naczynia do yerba mate i innych napojów;
• grzechotki, marakasy i inne instrumenty perkusyjne;
• rezonatory instrumentów, między innymi balafonu, kory i berimbau;
• lampiony, klosze, biżuterię, zabawki i dekoracje;
• rzeźbione przedmioty użytkowe i pamiątki.

Rzeźbienie tykw jest ważnym elementem rzemiosła w wielu częściach świata. W Peru sztuka zdobienia tykw została uznana za część narodowego dziedzictwa kulturowego. Kształt owoców można również częściowo modyfikować w czasie wzrostu, na przykład przez owijanie ich sznurem lub umieszczanie w formach.^[3][5]

Czy tykwę można jeść?

Tak, młode owoce tykwy pospolitej są jadalne i w wielu kuchniach traktuje się je podobnie jak warzywo. Z botanicznego punktu widzenia jest to jednak owoc. Do spożycia wybiera się młode okazy, zanim ich skórka i miąższ stwardnieją. Dojrzałe, wysuszone owoce przeznaczone do wykonywania naczyń nie nadają się do jedzenia.^[2]

Nie należy spożywać owoców o wyraźnie gorzkim smaku. Intensywna gorycz może świadczyć o wysokiej zawartości kukurbitacyn. Dotyczy to również soków przygotowywanych z gorzkich owoców.^[4]

Jaki smak ma tykwa?

Młody miąższ tykwy pospolitej ma łagodny, delikatny i stosunkowo neutralny smak. Dzięki temu łatwo przejmuje aromat przypraw, bulionu, sosu sojowego, mleka kokosowego oraz pozostałych składników potrawy. W zależności od odmiany i sposobu przygotowania może przypominać cukinię lub inne łagodne warzywa dyniowate.

Młode owoce można gotować, dusić, smażyć i dodawać do zup, curry, potraw z ryżem oraz dań typu stir-fry. W południowych Włoszech i na Sycylii wydłużona forma tykwy, znana jako cucuzza, jest wykorzystywana między innymi w zupach i potrawach z makaronem.^[4]

Jakie wartości odżywcze ma tykwa?

Wartości odżywcze zależą od odmiany, dojrzałości i sposobu przygotowania. Według danych przytoczonych w anglojęzycznym opracowaniu dotyczącym kalebasy 100 g gotowanego miąższu bez soli zawiera około:

• 15 kcal;
• 95 g wody;
• 3,69 g węglowodanów;
• 1,2 g błonnika;
• 0,6 g białka;
• 0,02 g tłuszczu.

Gotowany miąższ zawiera także niewielkie ilości witamin i składników mineralnych. Dane te dotyczą produktu spożywczego, a nie wysuszonej skorupy używanej do produkcji matero. Nie przypisujemy tykwie działania leczniczego ani wpływu na zapobieganie chorobom.^[4]

Co to jest tykwa do sushi i jak ją przygotować?

W kuchni japońskiej tykwa występuje między innymi jako kanpyō. Są to cienkie paski miąższu tykwy, które najpierw się suszy, a następnie przed użyciem płucze, namacza i gotuje. Po ugotowaniu paski mogą być doprawiane sosem sojowym, cukrem i innymi składnikami charakterystycznymi dla kuchni japońskiej.^[1][4]

Tak przygotowane kanpyō ma miękką, lekko sprężystą konsystencję oraz słodko-słony smak. Stosuje się je jako składnik makizushi, w tym cienkich rolek kanpyō-maki oraz większych futomaki. Może być również dodawane do sałatek i innych dań kuchni azjatyckiej.

Kanpyō nie jest nazwą odrębnego gatunku rośliny. Określenie dotyczy odpowiednio przygotowanego miąższu tykwy. Skład gotowego produktu zależy od producenta, dlatego przed zakupem warto sprawdzić etykietę, zwłaszcza pod kątem sosu sojowego, pszenicy i innych alergenów.

Gdzie kupić tykwę do sushi?

Suszone paski kanpyō oraz gotową, doprawioną tykwę do sushi można znaleźć przede wszystkim w sklepach z żywnością japońską lub azjatycką. Przed zakupem sprawdź, czy produkt jest suchym półproduktem wymagającym namoczenia i ugotowania, czy gotowym nadzieniem do sushi.

Produkty dostępne w tej kategorii YerbaMarket są natomiast naczyniami do yerba mate wykonanymi z wysuszonych owoców. Nie są przeznaczone do spożycia.

Jak wykorzystuje się tykwę w kuchniach świata?

Młody miąższ tykwy wykorzystuje się między innymi w kuchni chińskiej, koreańskiej, japońskiej, indyjskiej, pakistańskiej, nepalskiej, lankijskiej, wietnamskiej i włoskiej. Może być składnikiem zup, dań duszonych, curry, potraw z ryżem, makaronem i roślinami strączkowymi. W Korei świeży miąższ bywa solony i odciskany, natomiast suszone paski przed smażeniem lub duszeniem są namaczane.^[4]

W Ameryce Środkowej prażone i zmielone nasiona tykwy mogą być łączone z ryżem, cynamonem i zielem angielskim podczas przygotowywania jednego z wariantów napoju nazywanego horchatą. W niektórych kuchniach wykorzystuje się także młode liście i pędy, jednak sposób użycia zależy od lokalnej tradycji i odmiany rośliny.^[4]

Jak uprawiać tykwę w Polsce?

Tykwa jest rośliną ciepłolubną, ale można ją uprawiać również w Polsce. Potrzebuje ciepłego, słonecznego stanowiska, osłoniętego od silnego wiatru, żyznej i przepuszczalnej gleby oraz regularnego podlewania. Ponieważ tworzy długie pędy i ciężkie owoce, wymaga stabilnej podpory.

Kiedy wysiewać nasiona tykwy?

W Polsce nasiona można wysiać do doniczek na początku kwietnia, a młode rośliny przesadzić do gruntu po ustąpieniu ryzyka przymrozków. Możliwy jest także siew bezpośrednio do gruntu pod koniec kwietnia lub na początku maja, gdy podłoże jest już ogrzane. Nasiona i młode rośliny potrzebują dużo wody.^[1]

Rozsadę warto sadzić w odpowiednich odstępach, aby pędy miały miejsce do rozwoju. Podłoże powinno być wilgotne, ale nie stale podmokłe. W sezonie wzrostu tykwa dobrze reaguje na żyzną glebę bogatą w materię organiczną.

Jak prowadzić tykwę jako pnącze?

Tykwa szybko pokrywa siatki, pergole, altany i stabilne drabinki. Prowadzona po podporze może tworzyć naturalny zielony parawan, a zwisające owoce są dobrze widoczne i mogą rozwijać regularny kształt. Podpora powinna wytrzymać ciężar dojrzałych owoców.

• Wybierz słoneczne i osłonięte stanowisko.
• Przygotuj żyzne, przepuszczalne podłoże.
• Podlewaj regularnie, szczególnie podczas wzrostu i zawiązywania owoców.
• Zapewnij solidną siatkę, pergolę lub inną podporę.
• Nie pozostawiaj dużych owoców na zbyt delikatnych pędach bez dodatkowego podparcia.

Kwiaty tykwy i zapylanie

Białe lub kremowe kwiaty tykwy rozwijają się wieczorem. Kwiaty męskie wyrastają na dłuższych szypułkach, a u żeńskich u podstawy widoczne jest zgrubienie przypominające mały owoc. Jeśli brakuje nocnych zapylaczy, kwiaty żeńskie mogą opadać bez zawiązania owocu. W takim przypadku możliwe jest ostrożne zapylanie ręczne.^[2][4]

Najczęstsze problemy w uprawie

W uprawie mogą pojawić się choroby grzybowe, zwłaszcza przy długotrwałej wilgoci i słabym przepływie powietrza. Warto usuwać porażone części roślin, nie moczyć niepotrzebnie liści podczas podlewania i zapewnić pędom przestrzeń. Szkodnikami mogą być między innymi mszyce i ślimaki. Przed zastosowaniem środków ochrony roślin należy zawsze sprawdzić, czy są dopuszczone do użycia przy danym gatunku i zgodne z aktualną etykietą.

Tykwa jako roślina ozdobna

Dekoracyjne owoce i szybki wzrost sprawiają, że tykwa może być ciekawą ozdobą ogrodu. Nadaje się do osłaniania pergoli, altan, balkonów i mniej estetycznych fragmentów posesji. Dojrzałe owoce przeznaczone do suszenia należy zbierać, gdy skórka zaczyna twardnieć, a owoc staje się lżejszy. Następnie trzeba pozostawić je w suchym i przewiewnym miejscu aż do całkowitego wysuszenia.^[1]

Tykwa do yerby – jak wybrać matero z naturalnej tykwy?

Tykwa do yerby to tradycyjne naczynie wykonywane z wysuszonego i wydrążonego owocu. Do naszego sklepu sprowadzamy naturalne matera z Ameryki Południowej. Każdy egzemplarz może nieznacznie różnić się kształtem, odcieniem, pojemnością i układem naturalnych przebarwień.

Porowata powierzchnia naturalnego wnętrza z czasem może przejmować część aromatu przygotowywanej yerba mate. Dla jednych jest to ważny element tradycyjnego rytuału, inni wolą neutralne w smaku naczynia ceramiczne, szklane lub stalowe.

Czym różni się tykwa od matero?

Matero to ogólne określenie naczynia przeznaczonego do przygotowywania i picia yerba mate. Może być wykonane z tykwy, ceramiki, drewna, metalu, szkła albo innego materiału. Tykwa jest natomiast naturalnym owocem, z którego po wysuszeniu i wydrążeniu można wykonać jeden z rodzajów matero.

Naturalna tykwa jest lekka i dobrze izoluje dłoń od temperatury naparu. Wymaga jednak dokładnego suszenia i bardziej starannej pielęgnacji niż naczynie ceramiczne lub stalowe.

Jakie są rodzaje tykw do yerba mate?

Nazewnictwo naczyń może różnić się w zależności od kraju, regionu i sprzedawcy. Najczęściej spotkasz następujące określenia:

• calabaza – ogólne hiszpańskie określenie tykwy lub naczynia wykonanego z jej owocu;
• porongo – zwykle większe, wydłużone lub zwężające się naczynie, często wyposażone w metalowe okucie albo podstawę;
• cuia – brazylijskie naczynie kojarzone przede wszystkim z chimarrão, zazwyczaj szerokie u góry;
• galleta – niskie, spłaszczone matero o szerokim korpusie;
• mate – w krajach Ameryki Południowej słowo to może oznaczać zarówno napar, jak i naczynie używane do jego przygotowania.

Naturalne matera bywają zdobione metalowymi okuciami, skórą, malowaniem lub rzeźbieniem. Zobacz także rzeźbione matera z tykwy.

Jak wybrać najlepszą tykwę?

Nie ma jednego modelu najlepszego dla wszystkich. Przy wyborze zwróć uwagę na:

• pojemność – mniejsze naczynie wymaga mniejszej ilości suszu i sprawdza się podczas krótszych sesji;
• średnicę otworu – szerszy otwór ułatwia wsypywanie suszu i czyszczenie wnętrza;
• stabilność – niektóre tykwy mają naturalnie zaokrąglone dno, inne wyposażono w nóżki lub podstawę;
• rodzaj yerba mate – do drobno mielonego chimarrão często wybiera się szeroką cuię, a do klasycznej yerby argentyńskiej lub paragwajskiej mniejsze calabazy i poronga;
• wykończenie – gładkie, rzeźbione, obszyte skórą lub wyposażone w metalowe okucie;
• pielęgnację – naturalne naczynie trzeba po każdym użyciu opróżnić, przepłukać i dokładnie wysuszyć.

Ile yerba mate wsypać do tykwy?

Ilość suszu zależy od pojemności naczynia, rodzaju yerba mate i oczekiwanej intensywności naparu. Na początek można wypełnić suszem około 1/3 objętości tykwy. Osoby przyzwyczajone do mocniejszego naparu często wsypują od 1/2 do 3/4 objętości.

Po wsypaniu suszu umieść bombillę i zalej yerba mate wodą o temperaturze odpowiedniej dla wybranego produktu, najczęściej około 70–80°C. Po wypiciu porcji można ponownie dolewać wodę, dopóki napar zachowuje smak. Nie mieszaj bombillą po zalaniu, ponieważ drobiny suszu mogą zatkać filtr.

W naturalnej tykwie można również przygotować tereré, zalewając susz zimną wodą lub sokiem i dodając kostki lodu.

Tykwa jako tradycyjne naczynie z Ameryki Południowej

Wysuszone owoce od dawna służyły jako lekkie pojemniki na wodę, żywność i napoje. W Ameryce Południowej zostały trwale związane z przygotowywaniem yerba mate. Naczynia różnią się w zależności od lokalnej tradycji oraz dostępnych odmian owoców. W Argentynie i Urugwaju popularne są między innymi mniejsze calabazy i poronga, a w południowej Brazylii szerokie cuie używane do chimarrão.

Do produkcji naturalnych naczyń mogą być wykorzystywane zarówno owoce tykwy pospolitej (Lagenaria siceraria), jak i zdrewniałe owocnie dzbaniwa kalebasowego (Crescentia cujete). Obie rośliny są jednak botanicznie odrębne.^[2][5]

Jak przygotować naczynie z tykwy do yerba mate?

Nowa naturalna tykwa może zawierać pozostałości wysuszonego miąższu i luźne włókna. Przed pierwszym użyciem należy sprawdzić wnętrze, usunąć luźne fragmenty i przeprowadzić curado, jeżeli producent zaleca je dla danego modelu. Curado nie dotyczy naczyń ceramicznych, stalowych ani szklanych.

Curado tykwy – na czym polega?

Curado to przygotowanie naturalnego wnętrza tykwy przed regularnym użytkowaniem. Celem jest usunięcie luźnych resztek miąższu i nasion oraz wygładzenie powierzchni. Nie każda tykwa wymaga identycznego postępowania, dlatego w pierwszej kolejności sprawdź instrukcję dołączoną do produktu.

Curado tykwy krok po kroku

1. Napełnij naczynie zużytym, wilgotnym suszem yerba mate do około 3/4 objętości.
2. Dolej ciepłą wodę tak, aby zwilżyć całe wnętrze. Nie używaj gwałtownie wrzącej wody, jeżeli producent naczynia zaleca niższą temperaturę.
3. Pozostaw tykwę na około 12 godzin. Nie przedłużaj niepotrzebnie tego czasu.
4. Usuń susz, a następnie delikatnie wyskrob łyżeczką luźne włókna i resztki miąższu. Nie uszkadzaj twardej skorupy.
5. Dokładnie wypłucz wnętrze czystą wodą, osusz papierowym ręcznikiem i pozostaw naczynie w przewiewnym miejscu otworem skierowanym ku górze.

Po wyschnięciu sprawdź zapach i stan wnętrza. Jeśli nadal pozostaje dużo luźnego miąższu, proces można powtórzyć. Nie należy jednak pozostawiać mokrego suszu w naczyniu przez wiele dni.

Jak myć i suszyć tykwę po użyciu?

Po zakończeniu picia usuń mokry susz możliwie szybko, najlepiej tego samego dnia. Wypłucz wnętrze czystą wodą i usuń pozostałe drobiny. Do codziennej pielęgnacji naturalnej tykwy nie używaj silnie pachnących detergentów, ponieważ porowate wnętrze może przejąć ich zapach.

Po płukaniu osusz wnętrze papierowym ręcznikiem lub czystą bawełnianą ściereczką. Następnie postaw tykwę w ciepłym, suchym i przewiewnym miejscu otworem skierowanym ku górze. Nie susz jej stale do góry dnem, ponieważ w pękatym wnętrzu może zatrzymać się wilgoć.

Przebarwienie czy pleśń?

Wewnętrzne ścianki używanej tykwy z czasem ciemnieją i mogą przyjmować zielone, brązowe lub szarawe odcienie. Takie przebarwienia po naparze, jeśli są gładkie i nie towarzyszy im obcy zapach, zwykle nie oznaczają pleśni.

Niepokojące są natomiast:

• puszysty, włóknisty lub wyraźnie odstający nalot;
• ostry, stęchły albo pleśniowy zapach;
• mięknięcie lub kruszenie się ścianek;
• nalot powracający po dokładnym wysuszeniu;
• pęknięcia powodujące przeciekanie.

Co zrobić, gdy w tykwie pojawi się pleśń?

Jeżeli w naczyniu pojawił się puszysty nalot i charakterystyczny zapach pleśni, najbezpieczniej przerwać jego używanie. Ze względu na porowatą strukturę naturalnego materiału całkowite usunięcie pleśni ze wszystkich zagłębień może być trudne. W takiej sytuacji zalecamy wymianę naczynia na nowe.

Nie podpalaj alkoholu wewnątrz tykwy i nie stosuj łatwopalnych cieczy jako metody czyszczenia. Takie postępowanie grozi pożarem, oparzeniem i uszkodzeniem naczynia.

Tykwa w skrócie – najważniejsze informacje

• Tykwa pospolita (Lagenaria siceraria) jest jednorocznym pnączem z rodziny dyniowatych.
• Rodzaj Lagenaria obejmuje sześć uznawanych gatunków, ale potoczne angielskie określenie gourd ma szersze znaczenie.
• Młode owoce tykwy pospolitej są jadalne, natomiast dojrzałe i wysuszone służą do wykonywania naczyń, dekoracji i instrumentów.
• Bardzo gorzkiego miąższu nie należy spożywać.
• Kanpyō to suszone, a następnie namaczane i doprawiane paski tykwy używane między innymi do sushi.
• Tykwa może być uprawiana w Polsce na ciepłym, słonecznym stanowisku i przy stabilnej podporze.
• Dzbaniwo kalebasowe (Crescentia cujete) jest tropikalnym drzewem, a nie odmianą pnącej tykwy pospolitej.
• Naturalne matero jest lekkie i tradycyjne, ale wymaga dokładnego suszenia po każdym użyciu.
• Przed pierwszym użyciem część tykw należy przygotować poprzez curado.
• W przypadku wyraźnej pleśni i stęchłego zapachu najlepiej zrezygnować z dalszego używania naczynia.

Tykwa łączy historię uprawy, rzemiosło, zastosowania kulinarne i tradycję picia yerba mate. W naszej ofercie znajdziesz naturalne matera różniące się pojemnością, formą i sposobem wykończenia, dzięki czemu możesz dobrać naczynie do własnych preferencji.

Źródła i dodatkowe informacje

1. Tykwa – rodzaj Lagenaria, morfologia, zastosowania i uprawa.
2. Tykwa pospolita – pochodzenie, budowa, biologia i znaczenie użytkowe.
3. Gourd – znaczenie terminu i zastosowania wysuszonych owoców.
4. Calabash – uprawa, zastosowania kulinarne, kanpyō i dane żywieniowe.
5. Dzbaniwo kalebasowe – morfologia i wykorzystanie zdrewniałych owocni.